Fiodor Dostojewski - Zbrodnia i kara

Kiedy w roku 1866 Fiodor Dostojewski ukończył „Zbrodnie i karę” mógł odczuwać ulgę, zadowolenie, niepokój i być może radość. Nie sądził jednak z pewnością, że powieść ta zostanie uznana za arcydzieło literatury.

Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego na ostatnią premierę w sezonie proponuje spektakl na podstawie tego najpopularniejszego dzieła literatury rosyjskiej autorstwa Fiodora Dostojewskiego, mistrza prozy psychologicznej.

Adaptacji i reżyserii spektaklu podjął się Krzysztof Babicki – ceniony polski reżyser teatralny, dyrektor artystyczny Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie. Reżyser znany jest śląskiej publiczności m.in. z „Romea i Julii” czy ostatniej jego produkcji dla Teatru Śląskiego – „Panny Julii”.

Dla reżysera nie jest to pierwsze zetknięcie się z prozą Dostojewskiego, albowiem Krzysztof Babicki miał już okazję adaptować na deski teatru „Biesy” (dwukrotnie – w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku i w Teatrze im. Juliusza Osterwy w Lublinie) oraz „Idiotę” (w Teatrze im. Juliusza Osterwy Lublinie).

Krzysztof Babicki postanowił w swej realizacji skupić się na wszystkich wątkach powieści, również tych, które w poprzednich realizacjach były pomijane, być może nie dostrzeżone, a które w spektaklu Teatru Śląskiego staną się istotne. I to chyba jest najbardziej interesująca wiadomość, ponieważ na „Zbrodnie i karę” nie chodzi się dla radości i śmiechu. To sztuka wywołująca innego rodzaju doznania.

To odkrywanie motywu zbrodni i śledzenie procesu wymierzania sobie kary toczącego się w psychice Raskolnikowa. Poznając życie i motywy mordercy możemy skonfrontować swój punkt widzenia, swoją dwudziestopierwszowieczną moralność, tolerancję, współczucie zarówno do ofiary jak i mordercy z tym, co przeżywa Raskolnikow. Z ciężarem zbrodni przeciwstawionej jego życiowym niedostatkom, beznadziejnością, stosunkiem do Lichwiarki, miłością do siostry i chorej matki.

W roli Raskolnikowa zobaczymy Macieja Wiznera – bardzo młodego i zdolnego aktora, którego znamy z ról „Zdobycie bieguna południowego” „Polterabend” czy wreszcie z roli Jana w „Pannie Julii”. W pozostałych rolach wystąpią m.in.: Ewa Leśniak, Adam Baumann, Violetta Smolińska, Małgorzata Daniłow (gościnnie), Alina Chechelska, Krystyna Wiśniewska, Barbara Lubos, Grzegorz Przybył, Andrzej Dopierała, Wiesław Sławik. Stworzenia scenografii podjął się Marek Braun, kostiumy przygotowuje Barbara Wołosiuk, muzykę skomponował Marek Kuczyński.

Wciągnięci przez twórców spektaklu w psychologiczne zawiłości możemy przeżyć intelektualną ucztę nad procesem toczącym się w myśli, sercu i sumieniu nieszczęśliwego mordercy i wyjść ze spektaklu bogatszym o wiedzę, której nabycie możliwe jest jedynie poprzez obcowanie ze sztuką tej miary, jaką jest „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego.

Marta Odziomek

 

Fiodor Dostojewski - Zbrodnia i kara

Zbrodnia i kara - powieść napisana przez Fiodora Dostojewskiego. Autor napisał ją w roku 1866 i w tym samym roku zaczęła się ona ukazywać odcinkami w prasie. W formie książkowej ukazała się w roku 1867. W Polsce książka ta została wydana po raz pierwszy w latach 1887-88. Jest ona przykładem literatury realistyczno-psychologicznej.
Autor poświęcił około piętnaście lat na zbieranie materiałów i pisanie książki: w tym czasie czytał też kroniki policyjne. Szukał tam informacji o zbrodniarzach, ludziach inteligentnych, bystrych i uzdolnionych, wierzących w swą wyjątkowość.

Książka opowiada o perypetiach Rodiona Romanowicza Raskolnikowa, 23-letniego byłego studenta prawa. Rodia był półsierotą, miał jednak kochającą rodzinę. Jego matka Pulcheria Aleksandrowna i siostra Awdotia Romanowna, zwana Dunią, darzyły go głębokim uczuciem, wspierały finansowo i martwiły jego ciężką sytuacją. Siostra do tego stopnia pragnęła poświęcić się dla brata, że zamierzała wyjść za mąż za człowieka, który zapewniłby spokój materialny rodzinie, a Rodionowi ułatwił praktykę prawniczą. Bohater, zbuntowany przeciw porządkowi świata, popełnia morderstwo na starej lichwiarce. Zgodnie ze swoją ideologią, którą wcześniej publikuje na łamach prasy, lichwiarka jest pasożytem społecznym, który stanowi niższą formę bytu. Takie rozumowanie "daje" mu prawo do jej zabicia. Sam czyn pierwotnie usprawiedliwia rzekomą niższością staruszki, która miała wynikać z wykonywanego przez nią zawodu.
Zbrodni dokonuje uderzając w jej głowę siekierą, uprzednio uśpiwszy jej czujność. W trakcie dokonywania zbrodni, zmuszony jest zabić również siostrę lichwiarki Lizawietę. Szczęśliwym trafem, udaje mu się zbiec z miejsca zbrodni, nie będąc zauważonym. Zabiera z mieszkania lichwiarki jedynie kilka przedmiotów, z przerażenia swym czynem traci zdolność myślenia racjonalnego i pozostawia nietknięte pudełko z dużą ilością gotówki. Czując obrzydzenie do ukradzionych przedmiotów i obawiając się odkrycia jego zbrodni, ukrywa łup pod kamieniem w jednej z pobliskich bram. Zbrodnia doprowadza go do obłędu i samoudręczenia myślami o zbliżającej się karze. Powoduje to u niego wyczerpanie psychiczne, ciężką chorobę związaną z gorączką i majakami. Do końca całej historii wierzy w prawdziwość swej ideologii, (nawet w więzieniu nie czuje skruchy, trapi go wręcz bezsensowność odsiadywania kary za czyn, który nazywa tylko "uchybieniem" jako że został wykonany tak niestarannie). Ostatecznie, po wielu załamaniach psychicznych, zostaje zdemaskowany przez sędziego śledczego, Porfirego. Wreszcie za namową Soni przyznaje się do zbrodni i w szczegółach relacjonuje władzom jej przebieg. Trafia na 8 lat na Syberię.
Istotny w powieści jest również wątek Soni i Katarzyny Iwanowny. Sonia, której macochą jest Katarzyna Iwanowna (osoba niezrównoważona i wybuchowa), jest zmuszona do prostytucji przez warunki materialne. Jej perypetie wiążą się bezpośrednio z losem Rodiona i ostatecznie jedzie ona za nim na Syberię, gdzie przyczynia się do jego przemiany. Głównym jej powodem jest miłość do Soni, która pozwala Raskolnikowowi przeżyć trudne chwile i mieć nadzieję na nową przyszłość.

 

Fiodor Michajłowicz Dostojewski (ros. Фёдор Миха́йлович Достое́вский; ur. 30 października 1821 (11 listopada ns.) w Moskwie, zm. 28 stycznia 1881 (9 lutego ns.) w Sankt Petersburgu) – pisarz rosyjski. Uważany za mistrza prozy psychologicznej i jednego z najważniejszych powieściopisarzy, nie tylko literatury rosyjskiej, ale i światowej.

Fiodor (Teodor) Dostojewski urodził się jako drugi syn ordynatora wojskowego szpitala w Moskwie. Miał sześcioro rodzeństwa: Michała, Barbarę, Andrzeja, Wierę, Mikołaja i Aleksandrę. Ojciec Dostojewskiego był również właścicielem dwóch wiosek: Darowoje i Czeremosziny. W tej ostatniej został przez swoich chłopów zamordowany (1839). W lutym 1837 umarła matka pisarza, a w styczniu 1838 pod wpływem ojca Dostojewski wstąpił do Wojskowej Szkoły Inżynieryjnej mieszczącej się w Zamku Michajłowskim w Petersburgu. Szkołę ukończył w 1843 roku, a następnie służył w wojsku jako inżynier-podporucznik. Zaledwie po roku zdecydował się jednak porzucić armię i rozpocząć karierę pisarską. Opuszcza armię w randze inżyniera-porucznika. Pierwsza jego książka Biedni ludzie (1846, niektóre wydawnictwa podają datę 1845, ale jest to data napisania, a nie wydania książki), wzruszyła samego Bielińskiego, jednego z bardziej znanych krytyków, co ułatwiło pisarzowi postawienie pierwszych kroków na scenie literackiej. Dostojewski wydawał kolejne książki: Sobowtóra, Białe noce, Nietoczkę Niezwanową, Gracza. Uważa się, że większość książek z pierwszego okresu twórczości Dostojewskiego nie dorównuje jego późniejszym dziełom. Wymienione wyżej książki zapewniły mu oczywiście pewną sławę i opinię dobrego pisarza, ale to nie dzięki nim przeszedł do historii literatury.
Do 1849 roku Fiodor Dostojewski należał do tzw. Koła Pietraszewskiego, którego poglądy określano jako zapadniczelstwo (ros. zapad - zachód). Krytykowali oni samodzierżawie carskie i zacofanie kulturowe, społeczne i ekonomiczne państwa. Reformy w Rosji powinny przebiegać tak, aby zbliżać ustrój społeczny i warunki życia do panujących w Europie Zachodniej. Członkowie tej organizacji zostali w kwietniu 1849 aresztowani przez funkcjonariuszy III Oddziału Ochrany. Dostojewski został osadzony w twierdzy aleksiejewskiej. Komisja Sądu Wojskowego 16 listopada 1849 skazała piętnastu spiskowców na karę śmierci. Wśród skazanych znalazł się Dostojewski. Dnia 22 grudnia 1849 tuż przed wykonaniem egzekucji car zamienił ich kary na zesłanie oraz służbę wojskową w stopniu szeregowca. Dostojewskiego osadzono w katordze w Omsku w styczniu 1850, z której zwolniono go po czterech latach. Następnie został wcielony do 7 batalionu liniowego w Semipałatyńsku w Kazachstanie. Czas katorgi Dostojewski opisał w Wspomnieniach z domu umarłych. W Siempałatyńsku poznaje Marię Isajewą, która po śmierci męża zostaje 6 lutego 1857 żoną pisarza. W 1859 dostaje zezwolenie na powrót z zesłania. Udaje się najpierw do Tweru, a potem uzyskuje zezwolenie na osiedlenie się w Petersburgu. Od stycznia 1861 Dostojewski redaguje Wremia, pismo założone przez jego brata, Michała, które zostaje w 1863 zamknięte przez cenzurę za rzekome propolskie sympatie. U Dostojewskiego w tym okresie nastąpiła znacząca przemiana, przestał być przeciwnikiem ustroju panującego w Rosji i coraz mniej dobrego widział w Europie Zachodniej. Po powrocie z zesłania i odbyciu służby wojskowej udało mu się uzyskać pozwolenie na wyjazd na zachód. W następnych latach wyjeżdżał wiele razy i z każdej wyprawy powracał z coraz mocniejszym przeświadczeniem o rozkładzie moralnym i religijnym Zachodu. Teraz Dostojewski uważał, że to Rosja i prawosławie są jedynym ratunkiem dla Słowian. Sądził, że Słowianie powinni się zjednoczyć i to zjednoczenie powinno odbyć się pod przewodnictwem Rosji, jako najsilniejszego państwa słowiańskiego. W tym duchu napisane są też kolejne książki Dostojewskiego. Wzrósł także ich poziom literacki, a przede wszystkim głębia psychologiczna. W napisanych niewiele po powrocie z Rosji Wschodniej Skrzywdzonych i poniżonych widać już zupełnie innego autora niż w jego wcześniejszych książkach.
Większy rozgłos przyniosła Dostojewskiemu powieść Zbrodnia i kara. Powieść charakteryzuje się nowatorstwem formalnym i konstrukcyjnym, mistrzostwem ukazania całej złożoności ludzkiej świadomości, a także głębią analizy psychologicznej.

źródło: Wikipedia